" آنامین کیتابی " اثرینده آذربایجانچیلیق یازار: آیتن شامیلووا " گؤزومو عؤمرومده بیرینجی دفعه آچان کیمی دونیانی قارانلیق گؤرموشم " ، –دئین(2، 13) ج. محمدقولوزاده بوتون حیات و یارادیجیلیغینی بو قارانلیق دونیانی آیدینلیغا چیخارماغا حصر ائتمیشدیر. " آنامین کیتابی " درامی محض بو قارانلیق دونیانین – فاناتیزم، جهالت، " ضیالیلیق سیندرومو " ایچینده بوغولارکن میللی-معنوی کیملیگینی اونوتموش ذهینلرین، بوتؤولوکده، وطنین طالع کیتابیدیر. " …اورگیم، اورگیم (الینی قویور اورگینین اوستونه) اوچ یئره بؤلونه، اوچ تیکه اولا، هر تیکهسی ده بیر طرفه چیخیب گئده (یئنه باخیر اوتاغا)، اوندا دخی اورگیم پارچالانار، اؤلu200dهرم. قیزیم، بس منیم اورگیم اوچ پارچا اولسا، سن نه ائلهرسن؟! قیزیم، آناسیز قالارسان (درین آه چکیر و هوشا گئدیر). " (1، 469) زهرابگیم آنانین قیزی گولباهارا سؤیلهدیگی بو جوملهلر وطنین طالعینین متافوریک تصویریدیر. درامین مؤوضوسو ییرمینجی عصرین اوللرینده آذربایجان ایجتیماعی و مدنی حیاتیندا گئتدیکجه گئنیشلنمکده اولان اوچلشمهنی و بو اوچلشمه ایله ساده خالق آراسینداکی ضیدیتی احاطه ائدیر. روسیهیه مئییللی بؤیوک اوغول رستم بیگ، ایرانپرست میرزه محمدعلی، عوثمانلی عقیدهسینجه شعر یازان و شعرلرینده پافوسدان باشقا هئچ بیر شئی آنلاشیلمایان صمد واحد همین اوچلشمهنین رمزی ایفادهسیدیر. اثرده آذربایجانچیلیق ایدئیاسینی تمثیل ائدن اوبرازلار زهرابگیم آنا، گولباهار، چوبانلار – قمبر، قربان، زامان و میلّیتچی میرزه زئینالدیر. زهرابگیم آنانین اوغوللارینین هر بیری اؤز عقیدهسینه او قدر باغلانمیشلار کی، هر بیری اؤز یولونون دوغرولوغونا ائله اینانیر کی، اونلاری نه آنالارینین،

میلّی منلیک و ایستیقلال دویغولارینین آلوولو ترجومانی رامیز قاسموف فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو، دوسنت، آمعا ناخچیوان بؤلمهسینین امکداشی آذربایجان و تورک دونیاسی ادبیاتینین گؤرکملی سیمالاریندان اولان احمد جوادین (1892-1937) یارادیجیلیغی میلّی دؤولتچیلیگین، او جوملهدن، خالق جومهوریتینین ترنّومو باخیمیندان چوخ زنگین و دَیرلیدیر. دؤولت موستقیللیگینین الده اولونماسیندان یارانان میلّی غورور، سئوینج و فخارت دویغولاری ایستیقلالیمیزین بؤیوک نغمهکاری، گؤرکملی شاعیر احمد جوادین پوئزییاسیندا سون درجه موهوم اساس یئری توتماقلا ادبیاتیمیزدا یئنی میلّی پوئزییا مکتبی یارادیر. آذربایجان ادبیاتی و ایجتیماعی فیکرینین اینکیشافیندا توتدوغو عوضسیز مؤوقعیینه گؤره آذربایجان جومهوریتینین پرزیدنتی جناب الهام علییئف " احمد جوادین 130 ایللیک یوبیلئیینین قئید ائدیلمهسی حاقیندا " سرانجام ایمضالادی. سرانجامدا شاعیرین یارادیجیلیغی، ادبی فعالیتی لاییقینجه دَیرلندیریلهرک بیلدیریلیر: " احمد جواد ادبی-بدیعی فیکیر تاریخینده ایستیقلال شاعیری کیمی اؤزونهمخصوس دستی-خطی ایله سئچیلن، موستثنا مؤوقعیه مالیک سؤز اوستالارینداندیر. بوتون قلبی ایله باغلی اولدوغو دوغما خالقینین موستقیللیک ایدئاللارینا حیاتی بویو صادیق قالمیش صنعتکارین آزادلیق موتیولری ایله زنگین یارادیجیلیغی میلّی مفکورهدن یوغرولموشدور. آذربایجانین دؤولت رمزلرینی یوکسک شعریّتله آلوولو ترنّوم ائدن شاعیرین موستقیل دؤولتچیلیگه سئوگی آشیلایان اثرلری درین وطنپرورلیک دویغولارینین حئیرتآمیز پوئتیک ایفادهسیدیر " . دؤولت موستقیللیگینین الده اولونماسیندان یارانان یوکسک احوال-روحیّه، معنوی توختاقلیق، موستقیللیک دویغولاری، آزادلیق س

" لئیلی و مجنون "ون تورک دونیاسی نظامی جعفروف " سیرلر خزینهسی "ندن، " خسرو و شیرین "دن فرقلی اولاراق " لئیلی و مجنون " مؤوضوسو اعتیباریله ایمکان وئرمه ییب کی، نظامی اؤزونون تورکچولوک تعصوبکشلیگینی بو و یا دیگر درجه ده گئنیش عکس ائتدیرسین. لاکین محض همین اثرده ایکی ائله موهوم مسلهیه توخونموشدور کی، داهی شاعیر-موتفکّیرین اتنیک منسوبیتی باره ده کیفایت قدر آیدین تصوور یارانیر. بیرینجیسی اودور کی، شیروانشاه شاعیره مکتوبوندا " لئیلی و مجنون " مؤوضوسونو قلمه آلماغی سیفاریش وئررکن اونو دا مصلحت گؤرور کی، " فارس و عرب دیلی بزهگی ایله بو تزه گلینی بزهیهسن! بیلیرسن کی، من سؤز صرافییام، تزه بئیتلری کؤهنهسیندن آییرا بیلیرم... بیر باخ گؤر کی، تفکّور موجروسوندن کیمین حماییلینه اینجی دوزورسن! تورکچولوک بیزه وفالی اولماغین صیفتی (علامتی) دئییل، تورکوارا دئییلمیش سؤز بیزه لاییق دئییل. او آدام کی یوکسک نسبدن دوغولموشدور، اونا یوکسک سؤز لازیمدیر " . محمد مبارزعلیزاده " نظامیشوناسلیق اوچون بؤیوک اهمیت "-ی اولدوغونو سؤیلهدیگی بو مولاحیظهلری بئله شرح ائدیر: " بوتون اثرلرین شاهی " آدلاندیردیغی " لئیلی و مجنون " داستانینی تورکجه دئییل، فارس و عرب زیینتی ایله بزهمگی شاعیردن طلب ائدن شیروان شاهی آخسیتانین مکتوبوندان نظمه چکیلن سؤزلر هئچ بیر شوبههیه یئر قویمور کی، نظامی اؤز آنا دیلینده ده اثرلر یازیرمیش. بئله اولماسایدی، شاه سیفاریش وئردیگی اثرین دیلی باره ده خوصوصی تاپشیریق وئرمزدی ". گؤرکملی نظامیشوناس اونو دا علاوه ائدیر کی، " بورادان آیدین اولور کی، " یئددی گؤزل " ده " بو حبشده منیم تورکجهمی آلمیرلار، موطلق یاخشی (دادلی) دووغا یئمیرلر " ، - دئیه ش

تورانلیلارین توُرا بایرامی خئیبر گؤییاللی قدیم تورکلر دونیانین بؤیوک بیر حیصهسینی احاطه ائدن اوزاق آلتایدان توتموش مرکزی اوروپایا کیمی بؤیوک بیر اراضیده یاشامیش و بشر مدنیتینین اینکیشافیندا خوصوصی رول اوینامیشلار. دونیا مدنیتینین ترقّیسینده تورکلرین رولو دانیلمازدیر. تورانین نوروز سیستمینین یارادیلدیغی مکانلاردان اولماسی موباحیثهیه سبب اولا بیلمز. نوروز آسترونومیک حادیثهنین بیلاواسیطه عیانی تصدیقلهدیگی بیر سیستمدیر. نوروز سیستمینی اؤزونده قورویوب ساخلایان، هلهلیک ایلک یازیلی منبع اولان «اوئستا»نین توران موحیطینده یارادیلدیغی فیکرینین طرفدارلاری داها چوخدور. تدقیقاتچی ه.نیجات م.موللرین «تورانسکیئ المنتی و اوئستا» مونوقرافیسینه ایستینادا ً یازیر: «اوئستا»نین الده اولان نوسخهسی قدیم تورک دیلینده کی اوریژینالدان ترجومهدیر. بونو ثوبوت اوچون «اوئستا»داکی سایسیز-حسابسیز توران المنتلری کیفایتدیر. «اوئستا» اؤکوز دریلرینه یازیلیب قات-قات ییغیلدیغیندان و هر قات موعین صحیفه رولونو اوینادیغیندان همین «قات» سؤزو ایندی ده پهلوی ترجومهسینده قالمیشدیر». «اوئستا»نین قدیم میدییادا یارادیلدیغی منطیقی ده نوروزون توران دونیاسینین محصولو اولدوغونو تصدیقلهییر. بئله کی، میدییانین ان فعال ساکینلرینین ده تورکلر اولدوغو معلومدور. «اوئستا »نین میدییادا مئیدانا گلمهسی فیکرینین طرفدارلارینین سایی داها چوخدور. «اوئستا»نین اصل یارادیجیسی اولان زردوشتون ده میلّیتجه تورک اولماسی ایندیکی کیمی شوبهه دوغورماییب، موباحیثهیه سبب اولماییبدیر. میدییا تدقیقاتچیلارینین اکثریتی ده بو دؤولتین قوروجولارینین تورکلر اولدوغونو تکذیبائدیلمز فاکت و ثوبوتلارلا تصدیق ائ

توران نوروزون ایلکین وطنی کیمی خئيبر گؤیياللی«تاریخ سومرده باشلاییر» - بو ایفاده گؤرکملی آمریکا سومرشوناسی س.ن.کرامره مخصوصدور. بو مشهور ایفاده تانینمیش سومرشوناسین کیتابینین آدیدیر. زامان-زامان دانیلمیش، گیزلهدیلمیش، تاریخین موختلیف قاتلاریندا مقصدلی شکیلده اوستو اؤرتولوب-باسدیریلمیش حقیقتین مردی-مردانه اعتیرافیدیر. گئجیکمیش بو اعتیرافین اوقیانوسون او تاییندان گلمهسی تاریخین بیر چوخ قارانلیق صحیفهلرینین اوزرینه ایشیق سالدی، بعضی حقیقتلری گئرچکجهسینه تصدیقلهدی. آرتیق سومرلرین بشر مدنیتینین ایلکین یارادیجیلاریندان اولمالاری دونیا تاریخینده بیرمعنالی اؤز تصدیقینی تاپیبدیر. تاریخین غوروردویولاسی بو سیویلیزاسیونا صاحیب دورماق ایستهینلر چوخ اولوبدور. دونیا مدنیتینی تاریخینی عدالتله آراشدیران بیر چوخ عالیملر سومرلرین تورکلرین اولو بابالاری اولدوقلارینی تصدیقلهییرلر. ق.وینکلر یازیردی: «بیزه گلیب چاتمیش سومر متنلرینین چوخونون دیل خوصوصیتلرینی هلهلیک ایضاح ائده بیلمهسک ده، دونیادا ان قدیم مدنی دیل اولان سومر دیلینین عومومی کاراکتری بارهده کیفایت قدر بیزده تصوور یارانیب. بو دیل اساس علامتلرینه گؤره تورک دیللرینه اویغون ایلتیصاقی قورولوشلو دیلدیر و سامی دیللرینین قورولوشوندان تامامیله فرقلهنیر». مرحوم عالیمیمیز آیدین محمدوف دا تدقیقاتلاریندا اونلارلا بئله فاکتا ایستیناد ائتمیشدیر. سومرلر بارهده توتارلی دلیللرله زنگین اولان سانباللی اثرین مؤلیفی ووْوْللئی سومرلرین مورفولوژی جهتدن «اسکی تورکجهیه بنزر» بیر دیلده دانیشدیغینی قبول ائدیر. بشریتین ایلک فنومنلری اولان سومرلر بیر چوخ مادّی-معنوی دگرلرین یارادیجیسی اولدوغو کیمی، بو گون نوروز دئییلن معنوی د